Piotr Urbańczyk
Piotr Urbańczyk urodził się 29 czerwca 1891r. w Radzionkowie (wówczas Radzionkau) w rodzinie górniczej Bartłomieja i Karoliny z domu Nolewajka (najprawdopodobniej jako najstarsze dziecko). Rodzina ojca Piotra Urbańczyka – Bartłomieja, pochodziła z Wielkich Łagiewnik (powiat lubliniecki).
W 1898r. Piotr Urbańczyk rozpoczął naukę w Szkole Ludowej w Radzionkowie, następnie od 1905 uczęszczał do Szkoły Realnej Stopnia Licealnego w Bytomiu, którą ukończył w 1909r., zdając maturę. W czasie nauki w Szkole Realnej wstąpił do Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Bytomiu. Po zdaniu matury Piotr Urbańczyk starał się o przyjęcie na wydział prawa Śląskiego Uniwersytetu im. Fryderyka Wilhelma we Wrocławiu. Nie został jednak przyjęty na uczelnię, co było związane z jego działalnością patriotyczną w „Sokole”. Rozpoczął pracę jako górnik w Radzionkaugrube (kopalni „Radzionków). W trakcie pracy na kopalni nadal bardzo aktywnie działał „Sokole” zakładał gniazdo w Radzionkowie i wkrótce został jego naczelnikiem. Po zakończeniu wojny reaktywował gniazdo Towarzystwa w Radzionkowie, przez dwa lata od 1918 do 1919r. jemu przewodził. W 1920r. Urbańczyk pełnił funkcję naczelnika gniazda Sokoła w Kozłowej Górze (być może w 1921r. był naczelnikiem gniazda w Starych Tarnowicach).
W latach 1911-1912 Urbańczyk odbywał służbę zasadniczą w 38 Magdeburskim Pułku Piechoty. Ukończył z wyróżnieniem Cesarską Szkołę Podoficerów Piechoty pod Berlinem w Dallgow-Döberitz otrzymując stopień młodszego podoficera – kaprala oraz uzyskując uprawnienia instruktora wyszkolenia strzeleckiego i wychowania fizycznego.
Po powrocie ze służby, w 1912r. wrócił do pracy w kopalni. 1 sierpnia 1914r. Urbańczyk został powołany powtórnie do Armii Cesarskiej, otrzymując przydział do 168 Pułku Piechoty, z którym walczył na Froncie Wschodnim oraz Zachodnim. Podczas I wojny światowej był dwukrotnie ranny. Za odwagę na froncie wschodnim został odznaczony żelaznym Krzyżem 1914, 2 klasy. Wojnę zakończył w stopniu starszego sierżanta.
Tuż po wybuchu Powstania Wielkopolskiego, grupa aktywistów z Górnego Śląska, postanowiła wybadać sytuację w stolicy rodzącej się II RP i potajemnie udała się do Warszawy. Wśród śląskich delegatów – znalazł się Piotr Urbańczyk. 3 stycznia 1919r. delegacja spotkała się w stolicy z czołowymi politykami oraz z samym marszałkiem Józefem Piłsudskim, który nie widział wówczas możliwości bezpośredniego wsparcia Śląska w drodze do przyłączenia go do Polski, ale zalecił budowę Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska.
Nie dziwi więc fakt, że gdy w 1919r. powiecie tarnogórskim rozpoczęła swoją działalność Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska – Piotr Urbańczyk stał się jednym z jej czołowych działaczy. Podczas I Powstania Śląskiego – dowodził III kompanią z Kozłowej Góry i Orzecha składającą się z około 80 osób. Prowadził atak na posterunek policyjny oraz siedzibę Grenzschutzu w Orzechu.
Dowodził powstańcami także podczas II Powstania Śląskiego. Jego oddział wyróżnił się w walkach o Nakło, gdzie wykorzystując zaskoczenie, opanował teren parku oraz Pałac Donnersmarcków, który wówczas przekształcony był na tymczasowe koszary dla niemieckich policjantów i bojówkarzy.
Po zakończeniu II Powstania, na miejsce rozwiązanej niemieckiej Sicherheitspolizei (Sipo) powołano uzbrojoną, parytetową formację polsko-niemiecką o nazwie Policja Plebiscytowa, zwanej także Policją Górnego Śląska. W szeregi oficerów tej policji pod koniec 1920r. został powołany Piotr Urbańczyk. Przydzielona mu została funkcja zastępcy Komendanta Miejskiego w Tarnowskich Górach z przeznaczeniem – do dowodzenia polskimi funkcjonariuszami.
Podczas Plebiscytu – Inspektorat tarnogórski Dowództwa Obrony Plebiscytu(DOP) powierzył mu ochronę polskich wieców oraz samego biura Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Tarnowskich Górach.
Gdy wybuchło III Powstanie Śląskie – Urbańczyk w stopniu podporucznika – został przeniesiony do Żandarmerii Polowej Górnego Śląska w Szopienicach, a po jego zakończeniu, został skierowany do sztabu Grupy Opolskiej Policji Górnego Śląska, do wydziału organizacji i kontroli służby, gdzie służył aż do rozwiązania tej formacji w czerwcu 1922r.
Za udział w Powstaniach i swoją postawę ppor. Piotr Urbańczyk został 20 czerwca 1922r. na rynku w Katowicach, odznaczony przez Marszałka Józefa Piłsudskiego – Krzyżem Walecznych.
20 czerwca 1922 r. oprócz oddziałów Wojska Polskiego, na Górny Śląsk wkroczyły także oddziały Policji Województwa Śląskiego, drugiej obok Policji Państwowej, formacji policyjnej funkcjonującej w strukturach II Rzeczypospolitej w której od samego początku służył Piotr Urbańczyk (od 19 czerwca 1922r) w stopniu podkomisarza. Służbę tą pełnił jako kierownik II Komisariatu w Katowicach – mieszczącego się przy ulicy Zielonej 28 (obecnie Żwirki i Wigury).
Od 4 stycznia do 28 kwietnia 1923 r Piotr Urbańczyk uczestniczył w pierwszym kursie dla wyższych oficerów Policji, jaki odbył się na Śląsku w Szkole Policji Województwa Śląskiego w Świętochłowicach.
Rok później Oficerowie Policji Województwa Górnego Śląska rozpoczęli swój udział w kursach wyższych funkcjonariuszy Policji Państwowej w w Głównej Szkole Policji Państwowej w Warszawie. Na kurs trwający od 9 lutego do 20 lipca 1924 r. (kurs X) został wysłany także Urbańczyk.
Po zakończeniu pierwszego ze szkoleń oficerskich, rozkazem komendanta śląskiej policji realizował zajęcia dydaktyczne w Komendzie Szkoły Policji Państwowej w Świętochłowicach w latach 1923-1925. W wielu publikacjach podaje się, że Urbańczyk prowadził wykłady zarówno w Szkole Policyjnej Policji Województwa Śląskiego w Świętochłowicach oraz w Katowicach. Zwraca się uwagę, że tworzył programy dydaktyczne związane z:
– taktyką walki ze zbrojnymi grupami przestępczymi na terenach miejskich,
– taktyką walki z tłumem na terenach terenach miejskich,
– taktyką zwalczania przemytu granicznego w terenie górzystym Beskidu Śląskiego,
– zwalczanie prostytucji i sutenerstwa przez funkcjonariuszy służby mundurowej na terenach miejskich,
– zwalczanie wykroczeń w ruchu drogowym na terenach miejskich i represjonowanie ich sprawców
Od 1 marca 1925 do 2 czerwca 1928r. Urbańczyk pełnił służbę na stanowisku komendanta I Komisariatu, mieszczącym się przy ulicy Młyńskiej 4.
W 1926r. za swoją służbę i działalność w okresie Powstań Śląskich – został odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi.
W 1924r. z inicjatywy Głównej Komendy Policji Województwa Śląskiego założono w maju 1924 r. Policyjny Klub Sportowy w Katowicach.
Wydaje się, że Urbańczyk działał w jego strukturach od samego początku, na pewno zaś od 1925r. Od 1926r. do 1928r. (lub do 1929r) pełnił funkcję prezesa tegoż Klubu. W późniejszych latach wiceprezes.
Sportem, który Piotr Urbańczyk ukochał był boks. Urbańczyk nie tylko szefował sekcji bokserskiej, ale często stawał w ringu i sędziował mecze pięściarskie, jak donosiły lokalne gazety – całkiem dobrze.
Co ciekawe, nawet po przeniesieniu Urbańczyka do Lublińca w 1932r. nie zaprzestał swojej działalności w sekcji bokserskiej Policyjnego Klubu Sportowego nadal mu przewodząc i jeżdżąc z zawodnikami na mecze i je sędziując.
Piotr Urbańczyk angażował się także w działalność najpierw Związku Funkcjonariuszy Policji Województwa Śląskiego „Samopomoc”, a następnie Samopomocy Policji Województwa Śląskiego Spółdzielni z ograniczoną odpowiedzialnością. Początkowo jako szeregowy członek, a później członek Rady Nadzorczej. Celem „Samopomocy” było prowadzenie Kasy Oszczędnościowej, organizowanie opieki lekarskiej dla członków Spółdzielni i ich rodzin, udzielanie zapomóg – członkom Spółdzielni w szczególności wdowom i sierotom, a także ułatwianie zaopatrywania się w przedmioty codziennego użytku.
Warto dodać, że za sprawą „Samopomocy”, wychodziły popularne „Kalendarzyki Policji Województwa Śląskiego”, na łamach których Urbańczyk publikował swoje artykuły.
Jest możliwe – jak wskazuje pan Grzegorz Grześkowiak – że Urbańczyk od czerwca do października 1928r. pełnił ponownie służbę na stanowisku komendanta II Komisariatu w Katowicach – z powodu braków kadrowych.
18 lipca 1928r. Urbańczyk został awansowany na stopień komisarza Policji Województwa Śląskiego, a w październiku tegoż roku – powołany został na stanowisko Zastępcy Powiatowego Komendanta Policji Województwa Śląskiego w Katowicach (jak podaje pan Grześkowiak – stanowisko równorzędne stanowisku komendanta szkoły).
W 1928r. został kierownikiem kursu narciarskiego dla policjantów, który odbywał się w schronisku „Źródła Wisły” u stóp Baraniej Góry w Wiśle.
1929r. groziło Piotrowi Urbańczykowi – „zesłanie” z Katowic do Bielska, za to, że nie dopuścił do wywołania przez bojówki Sanacji – awantury na spotkaniu oponentów politycznych rządzących. Wydaje się jednak, że Urbańczyk został w Katowicach, bowiem najpierw został przeniesiony do Inspektoratu Głównej Komendy PWŚl na stanowisko zastępcy Kierownika, a we wrześniu 1930r. do Komendy Powiatowej do pracy w Urzędzie śledczym przy Głównej Komendzie Policji Województwa Śląskiego w Katowicach – na stanowisko zastępcy kierownika.
W styczniu 1932r. mianowany został Powiatowym Komendantem Policji Województwa Śląskiego w Lublińcu. Funkcję tą pełnił nieprzerwanie aż do 1938r.
Służbę objął po komisarzu Wilhelmie Szarym (przeniesionym do Pszczyny).
Komisariat Policji Województwa Śląskiego mieścił się w budynku Sądu przy ulicy Żwirki i Wigury.
Powiatowemu Komisariatowi Lublinieckiemu podlegały posterunki w: Lublińcu, Boronowie, Bruśku, Lisowie, Pawonkowie, Piasku, Kokotku, Kaletach, Kochcicach, Kośmidrach, Koszęcinie, Herbach Śl, Woźnikach, Rusinowicach, Lubockim, oraz Solarni (niektóre z nich – zostały zamknięte w latach 30-tych).
W styczniu 1938r. Piotr Urbańczyk – powrócił do katowickiej jednostki, obejmując funkcję Zastępcy Powiatowego Komendanta w Katowicach. Stanowisko to piastował do wybuchu II Wojny Światowej. Na miejsce Urbańczyka w Komisariacie w Lublińcu przeniesiono komisarza Józefa Pająka.
Piotr Urbańczyk studiował na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, jednak studiów nie ukończył – przerwał je wybuch wojny.
Ważnym elementem służby policyjnej Piotra Urbańczyka były działania związane ze szkoleniem policjantów.
23 marca 1939 roku na Piotr Urbańczyk został awansowany na stopień – nadkomisarza.
Nim rozpoczęła się II wojna światowa – na terenie województwa śląskiego policjanci walczyli już od 23 sierpnia 1939r. z niemieckimi grupami dywersyjnymi Sonderformation Ebbinghaus. W nocy z 2/3 września, Piotr Urbańczyk dowodził ostatnią taką akcją na terenie Katowic, po czym nad ranem 3 września wraz z podległymi funkcjonariuszami opuścił Katowice, ruszając zgodnie z rozkazem na wschód, na miejsce koncentracji w Tarnopolu.
18 września w Tarnopolu – Piotr Urbańczyk dostał się do niewoli sowieckiej, a następnie został umieszczony w obozie w Ostaszkowie. Na początku kwietnia 1940r. został przewieziony do celi mieszczącej się w budynku Obwodowego Zarządu NKWD przy ul. Sowieckiej w Kalininie. Wieczorem 16 kwietnia 1940r. został zamordowano strzałem w tył głowy z pistoletu „Walther” produkcji niemieckiej. Ciało Piotra Urbańczyka wyniesiono na zewnątrz i wrzucono do ciężarówki, po czym, rankiem, przewieziono do odległej o 32 km miejscowości Miednoje nad rzeką Twiercą, koło wioski Jamok. Tam, na terenie rekreacyjnym kalinińskiego NKWD, na skraju lasu zrzucono jego ciało do dołu i zakopano.
Rodzina nie wiedziała co stało się z Urbańczykiem, bowiem ostatnią wiadomość udało mi się wysłać z obozu w listopadzie 1939r. Pisał wówczas, że jest zdrów i pozdrawia. Po wojnie żona – Weronika Urbańczyk (z domu Flak) poszukiwała go przez Polski i Niemiecki Czerwony Krzyż, nieskutecznie.
W końcu decyzją Sądu Grodzkiego w Katowicach uznano go za zmarłego – wpisując datę śmierci – 9 maja 1946r.
W 2007r. pośmiertnie awansował na podinspektora.
W 2010r. katowiccy policjanci uhonorowali pamięć o nadkomisarzu Piotrze Urbańczyku – nadając jego imię auli w Szkole Policji w Katowicach, oraz odsłaniając w tym miejscu tablice mu poświęconą.
30 listopada 2011r. Rada Miasta Katowic uhonorowała Piotra Urbańczyka – nadając jego imię – placowi położonemu w Katowicach w rejonie alei Księżnej Jadwigi Śląskiej na osiedlu Tysiąclecia. W 2024r. na placu tym stanęła tablica edukacyjna informująca o życiu i działalności Piotra Urbańczyka ufundowana przez katowicki odział IPN, za sprawą Katowickiego Oddziału Ogólnopolskiego Stowarzyszenia „Rodzina Policyjna 1939 r.” z siedzibą w Katowicach.
Na tablicach upamiętniających jeńców stalinowskich obozów zgładzonych na terenie ZSRR wiosną 1940 roku w katedrze polowej Wojska Polskiego w Warszawie i kościele garnizonowym w Katowicach – widnieje także nazwisko i imię – Piotr Urbańczyk.
Piotr Urbańczyk jest także bohaterem
jednego z odcinków Filmowej Encyklopedii Powstań Śląskich
Na podstawie:
Tarnowskie Góry i okolice w okresie powstań śląskich i plebiscytu górnośląskiego (1918-1922) – Janusz Pfaff
Gazeta Urzędowa Województwa Śląskiego, 1928, R. 7, nr 23
Gazeta Urzędowa Województwa Śląskiego, 1930, R. 9, nr 33
Gazeta Urzędowa Województwa Śląskiego, 1932, R. 11, nr 1
Katowicka Policja na przełomie dziejów – Janusz Mikitin, Adam Momot, Katowice 2009r
Podinspektor Policji Województwa Śląskiego Piotr Urbańczyk – Grzegorz Grześkowiak
Szkolnictwo policyjne w województwie śląskim w okresie międzywojennym – Janusz Mikitin, Katowice 2007 r.
Kalendarz Policji Województwa Śląskiego – 1925-1939
Paweł Soiński – „Moja rodzina”
Katolik, 1915, R. 48, nr 145
Polonia, 1926, R. 3, nr 263
Wikipedia
https://www.fundacja100.pl/krzyz-i-medal-niepodleglosci/lista-odznaczonych/piotr-urbanczyk
Zdjęcia:
Podinspektor Policji Województwa Śląskiego Piotr Urbańczyk – Grzegorz Grześkowiak
Śląska Biblioteka Cyfrowa
FotoPolska
