Lublinieckie krzemienie – skąd się biorą?
Oprócz wapieni, znajdziemy na naszych polach także liczne krzemienie. Krzemień jest to skała zbudowana z krzemionki (SiO4), zazwyczaj bezpostaciowej (chalcedon), rzadziej z krystalicznej (kwarc) w przeciwieństwie do otaczającego go wapienia, który jest zbudowany z węglanu wapnia (CaCO3). Termin <krzemień> wprowadził do języka polskiego ksiądz Jan Stanko, proboszcz kolegiaty św. Krzyża we Wrocławiu. W 1472 roku opublikował on w stolicy Śląska swoje dzieło „Antidotarium”, wprowadzając do języka polskiego takie terminy, jak ruda, opoka czy kruszec. W związku z tym nazywa się Jana Stankę prekursorem polskiej terminologii przyrodniczej, a Wrocław i jego okolice – istotnym centrum rozwoju mowy polskiej (wszak to w pobliskim Henrykowie zapisane jest najstarsze polskie zdanie).
Jak tworzą się krzemienie? Otóż, choć w przyrodzie krzem i wapń mogą utworzyć wspólne minerały (na przykład wollastonit CaSiO3), potrzeba do tego jednak odpowiednich warunków związanych m.in. z odpowiednio wysoką temperaturą. W warunkach tworzenia się skał osadowych natomiast oba pierwiastki dążą do pogrupowania się w odrębne minerały, przez co występowanie krzemieni w różnego rodzaju wapieniach nie jest niczym zaskakującym. W przypadku wapieni woźnickich na Ziemi Lublinieckiej krzemienie, podobnie jak wapienie – są skałami, które wytrąciły się z roztworów wodnych.
Wielokrotnie pisaliśmy, że skały wapienne okolic Lublińca pochodzą ze źródeł funkcjonujących dawniej przy strefie uskokowej Kraków – Lubliniec. Woda z tych źródeł była bogata zarówno w wapń jak i krzem (oba pierwiastki lubią się w wodzie rozpuszczać, zwiększając jej twardość). Wszędzie tam, gdzie woda ze źródeł okresu triasu była bogatsza w krzem, oprócz wapieni krystalizowały także krzemienie. Bywa, że można znaleźć na ich powierzchniach wykrystalizowane kwarce, najczęściej w formie niewielkich kryształów.
Krzemienie były w dawnych czasach zmorą właścicieli wapienników, ponieważ zanieczyszczały urobek wapienny stosowany do produkcji wapna. Dlatego często obok wapienników tworzone były hałdy krzemieni, czyli składowiska odpadów. Jedna z takich hałd przetrwała do dziś w Lipiu Śląskim, w pobliżu wapiennego wąwozu, który opisywany był w jednym z poprzednich postów geologicznych. Z hałdy tej pochodzą prezentowane dziś okazy krzemieni, w tym ten wykazujący szczotkę kwarcową zbudowaną z małych kryształków tego minerału.
