Franz Thomalla urodził się w 20 września 1858r. w Slupsku (Słupsku) w okolicach Toszka (Rudziniec) w rodzinie Jocoba i Johanny z domu Materne. Ojciec Jacob – był leśniczym, według zapisków rodzinnych dbał między innymi o bażanty dla grafa Solms-Räsa, który w Slupsku miał swój majątek.
Franz poszedł w ślady ojca i związał swoje życie zawodowe z lasem. Najprawdopodobniej był leśniczym w Pawonkowie.
W 1886r. Franz Thomalla ożenił się z Augustą Janitza (córką nauczyciela z Łagiewnik Wielkich i Glinicy). Rok później na świat przyjdzie pierwszy syn Franza – Johann, który także, jak ojciec, będzie chciał zostać leśniczym i nawet odbywa praktykę w Kośmidrach (a konkretnie w Paczerasie), jednak ginie na froncie podczas I wojny światowej w 1916r. Drugi z jego synów – Anton dożyje 80-tki. Augusta i Franz będą jeszcze mieli 2 córki i trzeciego syna – Carla, który niestety przeżył tylko 3 tygodnie.
Po 12 latach małżeństwa (w 1898) Augusta Thomalla umiera na raka. Franz żeni się po raz drugi, tym razem jego wybranką jest, młodsza o 12 lat, pochodząca z Katowic – Maria Rosczyk (ślub odbędzie się Königshütte w 1899r). Wydaje się, że w tym czasie Franz był już leśniczym w Porembie.
Leśniczówka Poremba – po prawej stronie, przy leśnej drodze ze Skrzydłowic do Gwoździan,/
dzisiaj po niej nie pozostał już żaden ślad – górna mapa z 1895r. dolna z 1935r.
W późniejszych latach Thomalla pracował jako leśnicy w majątku gwoździańskim – Herrschaft Gwosdzian – nadal jednak mieszka w Porembie (z tego małżeństwa także Franz będzie miał dzieci – dwie córki, oraz dwóch synów, starszego Karla, oraz zmarłego po 8 dniach Friedricha).
W maju 1921r. wybuchło III Powstanie Śląskie, objęło ono także swoim zasięgiem tereny leśne, którymi opiekował się Thomalla. Z powstańcami Franz Thomalla zetknął się 3 maja, kiedy to jeden z oddziałów, pozbawił go broni myśliwskiej – jednak nie zrobił mu żadnej innej krzywdy.
6 maja został przez powstańców zdobyty Dobrodzień – miało się to dokonać z samego rana.
Powstanie Śląscy – obraz Kazimierza Jasnocha, poglądowe
Sztab Wojsk Powstańczych w Dobrodzieniu w 1921r.
Tego samego dnia, około godziny 18.00 – czyli zupełnie po ustaniu walk w okolicy, kilkaset metrów od swojej leśniczówki zostaje zamordowany Franz Thomalla (rodzina znalazła go o 18.30 na skraju lasu).
Tak opisuje to wydarzenia Bernard Gaida – „Otóż tego tragicznego dnia 63-letni Franz Thomalla, który był w Gwoździanach leśniczym dowiedział się, że od strony Pawonkowa przez Skrzydłowiec zbliża się do Łagiewnik grupa powstańców, która już we wcześniej mijanych wioskach dokonywała różnych zniszczeń. W jego rewirze leśnym pomiędzy wioskami Gwoździany, Skrzydłowice, Łagiewniki i Bąki znajdował się zespół stawów hodowlanych. W poczuciu odpowiedzialności za swój rewir i w obawie, że plądrujący powstańcy mogą otworzyć (a może nawet wysadzić śluzy) co oznaczałoby utratę całej hodowli pobiegł na obrzeże lasu od strony Łagiewnik Małych, aby w razie czego bronić tych stawów przed zniszczeniem. Franz Thomalla nie miał przy sobie broni, był jednak oficjalnie ubrany w mundur leśnika (..) Tak więc owego tragicznego dnia naszemu leśnikowi towarzyszyły jedynie psy myśliwskie, które go nigdy nie odstępowały. Potem okoliczni mieszkańcy usłyszeli już tylko cztery strzały na skraju lasu i gdy dobiegli na miejsce znaleźli tylko martwe ciało leśniczego. Podobno mieszkańcy Łagiewnik doskonale wiedzieli kto z grupy powstańców zastrzelił leśniczego, gdyż był to rzekomo jeden z mieszkańców tej wioski, który do powstania się dopiero co przyłączył. Najprawdopodobniej pochowany został Franz Thomalla na cmentarzu w Dobrodzieniu, gdyż Gwoździany należały do parafii św. Marii Magdaleny.”
Thomallę pochowano dopiero 6 dni po śmierci – bo 12 maja 1921r. jednak faktycznie nie znana jest lokalizacja grobu. Zapewne przyczyną tak późnego pochówku – było wystawienie aktu zgonu dopiero 9 maja.
Fragment Aktu Zgonu z 9 maja 1921r. Franza Thomalli
Czy faktycznie Thomallę zabili Powstańcy? W grudniu 1922r. władze niemieckie zwiększyły nagrodę za podanie sprawców morderstwa (bowiem po roku – nadal nie wiedziano ani kto go dokonał, ani dlaczego) do 20 tyś. marek, zaś 2 maja kwota ta urosła do 100 tyś i.., wówczas sprawcy się znaleźli.
7 listopada 1923r. za zabicie Franza Thomalii – stanęli przed sądem w Opolu – Karol Bonk ze Skrzydłowic i Wiktor Krawczyk z Łagiewnik Małych (oboje robotnicy). Proces nie trwał długo, następnego dnia – 8 listopada 1923r. wyrokiem sądu – oboje zostali skazani na karę śmierci. Nie udało mi się znaleźć informacji, czy zostali ułaskawieni – wydaje się jednak, że karę wykonano. Z artykułów – także tych niemieckich, wynika, że morderstwa mieli dokonać kłusownicy w wyniku zasadzki i podstępem. Nie ma słowa w nich o Powstańcach. Wydaje się, że gdyby było jasne, że zrobili to Powstańcy – państwo niemieckie wykorzystałoby to do celów propagandowych. Czy skazani Bonk i Krawczyk uczestniczyli w Powstaniu? Tego także nie wiem.
Nie wiadomo też z jakiej przyczyny Franz Thomalla został zamordowany. Nie miał broni – więc nie tylko nie mógł bronić, jak podaje pan Gaida, śluzy, ale i nie mógł zostać zastrzelony z jej powodu. Morderstwo więc nie miało charakteru rabunkowego. Być może miało ono motyw osobisty, jak wiemy skazani – byli mieszkańcami okolicznych wiosek, może mieli z Thomallą „na pieńku”? Dzisiaj tej historii nie uda się już zapewne nikomu rozwikłać – chyba, że zachowały się akta z tej rozprawy i ktoś do nich dotrze.
Tuż po śmierci Thomalli – jego rodzina postawiła w miejscu zbrodni krzyż.
Rodzina leśniczego Thomalli pod krzyżem w 1921r.
Poświęcenie krzyża w 1921r.
Zaś w 2002r. za sprawą Helmuta i Klausa Thomalla, stary krzyż został obudowany i zabezpieczony przed warunkami atmosferycznymi. Prace te wykonane zostały przez zakład pana Eugeniusza Wańczyka ze Skrzydłowic. Nowy/stary krzyż poświęcił łagiewnicki proboszcz Ryszard Kręciproch.
Postawienie i poświęcenie starego/nowego krzyża w miejscu morderstwa Franza Thomalli 11 sierpnia 2002r.
Krzyż w miejscu śmierci Franza Thomalli – rok 2025,
zdjęcie wykonane przez pana Gilberta Małczaka
Na podstawie:
Katolik nr 136 z 1923r.
Gazeta Opolska nr 52 z 1923,
Amtsblatt der Regierung zu Oppeln nr 1 z 1923r.
Echa Dobrodzienia i okolic nr 46 z 2002,
Rocznik Powiatu Oleskiego nr 15 z 2022,
Zdjęcie – Gilbert Małczak
https://www.thomalla.info/